Việt Nam và cơ hội nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị cà phê thế giới

Cà phê Việt Nam đã khẳng định vị thế là một trong những quốc gia xuất khẩu hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, vị thế trên thị trường chưa đồng nghĩa với việc nắm giữ phần lớn giá trị trong chuỗi cung ứng. Theo bà Lê Hoàng Diệp Thảo, CEO TNI King Coffee, để nâng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu, ngành cà phê cần nhiều hơn lợi thế về sản lượng.

Cấu trúc chuỗi và bài toán phân phối giá trị

Trong chuỗi giá trị cà phê toàn cầu, giá trị được phân phối không đều giữa các khâu. Sản xuất và xuất khẩu nguyên liệu là điểm khởi đầu, nhưng phần lớn biên lợi nhuận tập trung ở các công đoạn phía sau: rang xay, xây dựng thương hiệu, phân phối và bán lẻ tại thị trường tiêu thụ. Những khâu này chủ yếu do các tập đoàn từ châu Âu và Bắc Mỹ kiểm soát, trong khi các quốc gia sản xuất lớn như Việt Nam, Ethiopia hay Colombia vẫn tập trung ở khâu đầu của chuỗi.

Số liệu trong ngành cũng cho thấy xu hướng này. Cà phê chế biến sâu hiện chiếm khoảng 13% tổng khối lượng xuất khẩu của Việt Nam nhưng đóng góp khoảng 16% tổng kim ngạch xuất khẩu. Dù chênh lệch chưa lớn, con số này cho thấy sản phẩm càng trải qua nhiều công đoạn chế biến thì giá trị thu về trên mỗi đơn vị sản phẩm càng cao.

Bà Thảo nhận định vấn đề không chỉ nằm ở khâu chế biến. Theo bà, ngay cả khi doanh nghiệp đã đầu tư vào rang xay và đóng gói thành phẩm, giá trị gia tăng vẫn có thể hạn chế nếu thiếu hệ thống phân phối và thương hiệu được người tiêu dùng quốc tế nhận diện trực tiếp. Đó là lý do nhiều sản phẩm cà phê Việt vẫn đến tay người tiêu dùng nước ngoài dưới thương hiệu của các đơn vị trung gian.

Ba yếu tố cần đồng thời

Từ thực tế vận hành ở cả phía cung lẫn phía cầu, bà Thảo nhấn mạnh ba hướng đi cần được triển khai song song để nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị.

Thứ nhất là chế biến sâu, nhưng gắn với tiêu chuẩn chất lượng của thị trường đích, không phải tiêu chuẩn nội địa. Một sản phẩm đạt chuẩn xuất khẩu, vào hệ thống bán lẻ lớn đòi hỏi tính nhất quán về chất lượng, bao bì và chuỗi cung ứng trong suốt quá trình đưa hàng ra thị trường.

Thứ hai là xây dựng kênh phân phối trực tiếp thay vì phụ thuộc vào trung gian. Các thị trường lớn như Mỹ, EU hay Trung Quốc tiếp tục ghi nhận nhu cầu tiêu thụ cà phê tăng. Riêng Trung Quốc tiếp tục ghi nhận tốc độ tăng trưởng tiêu thụ cà phê ở mức cao, tạo cơ hội cho những thương hiệu có khả năng tiếp cận người tiêu dùng trực tiếp thay vì chỉ tham gia ở khâu cung ứng.

Thứ ba là tham gia vào quá trình định hình tiêu chuẩn ngành ở cấp độ quốc tế. Các tiêu chuẩn về bền vững, truy xuất nguồn gốc hay phát thải hiện được xây dựng chủ yếu bởi các quốc gia tiêu thụ và tổ chức quốc tế. Nếu các quốc gia sản xuất không tham gia vào quá trình này, họ sẽ chủ yếu là bên thực thi các tiêu chuẩn đã được thiết lập, thay vì có tiếng nói trong quá trình xây dựng các tiêu chuẩn đó.

Hướng đi cần thời gian và liên kết

Theo ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam, từ nay đến 2030, cà phê Việt Nam cần tái cấu trúc theo hướng bền vững, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu nếu không muốn tiếp tục phụ thuộc vào vai trò cung cấp nguyên liệu thô. Đây là định hướng được chia sẻ bởi nhiều bên trong ngành, nhưng việc thực hiện đòi hỏi vốn, công nghệ và đặc biệt là cơ chế liên kết đủ mạnh giữa các doanh nghiệp.

Từ góc nhìn bà Thảo, đây là lý do những nền tảng hợp tác đa phương trong ngành cà phê đang trở nên cần thiết hơn, không phải để thay thế nỗ lực của từng doanh nghiệp, mà để tạo ra môi trường và cơ chế mà các doanh nghiệp đơn lẻ không thể tự xây dựng một mình.

Con đường nâng vị thế của cà phê Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu không có lối tắt, nhưng có điểm bắt đầu rõ ràng, đó là làm chủ nhiều hơn các công đoạn tạo ra giá trị, thay vì chỉ tối ưu hóa khâu mình đang đứng.